Czym jest poczucie koherencji?

Koherencja jest pojęciem, oznaczającym wewnętrzną spójność człowieka, na przykład w wypowiedziach czy w działaniu. Natomiast koherencja w psychologii ma nieco inne znaczenie. Dzisiaj przyjrzymy się pewnej ciekawej teorii, która opracowana została przez Aarona Antonowsky’ego i którą ten izraelski socjolog nazwał kluczem do szczęścia człowieka.

Oto teoria poczucia koherencji.

Co to jest poczucie koherencji?

Poczucie koherencji (ang. sense of coherence) możemy zdefiniować jako ogólne nastawienie człowieka, wyrażające jego przekonanie o przewidywalności świata i własnego położenia życiowego. Oznacza to, że poczucie koherencji jest niczym innym, jak stopniem naszej wiary w siebie oraz w to, co nas w życiu spotka.

Zdaniem Aarona Antonowsky’ego, który opracował tę teorię, im większe poczucie koherencji odczuwamy, tym mniejsza jest nasza podatność na stres. Dzieje się tak dlatego, że wiara w siebie jest czynnikiem determinującym nasze postrzeganie bodźców, odbieranych z otoczenia jako stresory. A stresor to nic innego jak czynnik, powodujący stres.

Im więc większe poczucie koherencji, tym mniej stresu odczuwamy w wyniku trudnych sytuacji życiowych. Wiara we własne położenie oraz w przewidywalność otoczenia daje nam pewność, że własny los jest w naszych rękach oraz że trudna sytuacja potoczy się zgodnie z naszymi oczekiwaniami.

Z czego składa się poczucie koherencji?

Antonowsky wyróżnia trzy składniki, które składają się na poczucie koherencji człowieka. Są to:

Poczucie zrozumiałości

Jest to sposób, dzięki któremu postrzegamy napływające do nas informacje, jako uporządkowane i spójne. Poczucie zrozumiałości utwierdza nas w świadomości, że wydarzenia, które zadzieją się w naszym życiu, można przewidzieć i zrozumieć.

Poczucie zaradności (sterowalności)

Poczucie zaradności określa stopień, w jakim człowiek postrzega wewnętrzne zasoby, jako wystarczające do sprostania wymogom sytuacji. Dzięki poczuciu zaradności, człowiek wie, że potrafi wykorzystać swoją wiedzę, umiejętności oraz doświadczenia, aby radzić sobie w życiu. Nie czuje się też bezradny, jako ofiara losowych zdarzeń.

Poczucie sensowności

Określa stopień, w jakim człowiek czuje, że jego życie ma sens. Dzięki poczuciu sensowności jesteśmy w stanie przetrwać najtrudniejsze momenty naszego życia oraz znieść najbardziej bolesne emocje. Poczucie sensowności jest bardzo zbliżonym pojęciem do poczucia sensu psychiatry Viktora Franka, o którym napisałem osobny artykuł na ten temat.

Zdaniem Antonowsky’ego wszystkie trzy składniki poczucia koherencji są ze sobą w relacji i nieprzerwanie oddziałują na siebie. Warto także podkreślić, że poczucie sensowności jego zdaniem jest najważniejsze ze wszystkich trzech składników poczucia koherencji. To dlatego, że gdy jest ono silne, poczucie zrozumiałości oraz poczucie zaradności również wzrastają i odwrotnie – gdy poczucie sensowności jest słabe, pozostałe dwa czynniki również słabną.

Poczucie koherencji – z czego się składa?

Jak poczucie koherencji wpływa na człowieka?

We wstępie do artykułu wspomniałem, że Antonowsky nazwał poczucie koherencji kluczem do szczęścia człowieka. Nie jest to twierdzenie przesadzone. Badania nad poczuciem koherencji dowiodły, że ma ono ogromny wpływ na poziom naszego zdrowia, samopoczucie oraz radzenie sobie ze stresem.

Zacznijmy od spostrzeżeń samego Antonowsky’ego, na których opracował on swoją koncepcję poczucia koherencji. Podczas analizy stanu zdrowia kobiet, które przeżyły ekstremalne doświadczenia (obozy koncentracyjne, wojny), zauważył, że pomimo iż 71% kobiet doznawało znaczącego uszczerbku na zdrowiu, to aż 29% pozostałych kobiet zachowało dobry stan zdrowia psychicznego i fizycznego1. Dogłębne przyjrzenie się temu zjawisku doprowadziło go do wniosku, że są ludzie, którzy potrafią dobrze radzić sobie z ekstremalnymi obciążeniami.

Nie brakuje również polskich badań nad poczuciem koherencji. Te przeprowadzone przez Zwolińskiego2 wykazały, że wysoka ocena zdrowia wiąże się z pozytywnym pomiarem poczucia koherencji u młodzieży i dorosłych. Największy związek poczucia koherencji, dotyczy jednak poziomu satysfakcji z życia. Wysokie poczucie koherencji wiąże się także z większą chęcią zachowań prozdrowotnych, takich jak na przykład utrzymywanie diety czy aktywności ruchowej. Przeciwdziała także depresji i lękowi, a u młodzieży wykazuje niższą tendencję do autoagresji i izolacji. 

Profesor Łukasz Kaczmarek na podstawie wyników własnych badań3 postawił hipotezę, że ludzie o rozwiniętym poczuciu koherencji potrafią zarządzać swoim optymizmem.

Poczucie koherencji wpływa więc znacząco na nasze zachowanie, samopoczucie, zdrowie psychiczne, a nawet fizyczne. Jak jednak stwierdzić, czy posiadamy je dobrze, czy słabo rozwinięte?

Test na poczucie koherencji

Istnieje kilka testów badających poczucie koherencji, a najbardziej rzetelnym wydaje się SoC (Sence of Coherence Scale), znany w polskiej adaptacji jako Kwestionariusz Orientacji Życiowej. Ja posłużę się jednak moim autorskim testem, dzięki któremu zbadasz poziom swojego poczucia koherencji w kilka minut. Jest on bardzo prosty i możesz go wykonać natychmiast. Oto instrukcja.

Poniżej przeczytasz 10 zdań. Przeczytaj każde bardzo dokładnie i ze zrozumieniem. Następnie określ, czy zgadzasz się z nim, za pomocą twierdzeń „Tak” lub „Nie”. Za każde „Tak” otrzymujesz 1 punkt, natomiast za każde „Nie” otrzymujesz 0 punktów. Na koniec zsumuj ilość punktów.

  1. Mam wpływ na moje życie i to, co się w nim dzieje.
  2. Kiedy przychodzi mi mierzyć się z trudną sytuacją, czuję, że sobie poradzę.
  3. To, co robię na co dzień, nadaje mi poczucie sensu w życiu.
  4. Mogę liczyć na siebie i na innych, kiedy znajduję się w trudnej sytuacji.
  5. Kiedy znajduję się w nowej sytuacji, radzę sobie nawet pomimo lęku.
  6. Realizuję siebie w pracy, którą wykonuję.
  7. Nie czuję się zagubiony i zdezorientowany, kiedy wydarzy się coś niespodziewanego.
  8. Moje przeszłe doświadczenia wzmacniają mnie i pomagają mi radzić sobie w życiu.
  9. Czuję, że realizuję się w życiu prywatnym.
  10. Zmierzam w kierunku, który mnie satysfakcjonuje i jest zgodny z moimi zainteresowaniami.

Oto interpretacja wyników:

  • 0-4 wynik niski – prawdopodobnie masz niską wiarę w siebie oraz niskie poczucie przewidywalności trudnych sytuacji życiowych. Twoje poczucie koherencji wymaga poprawy.
  • 5-7 wynik średni – Twoje poczucie koherencji nie jest najsłabsze, ale możesz jeszcze poprawić jego siłę. Prawdopodobnie w niektórych obszarach czujesz się silny i spójny, jednak w niektórych możesz odczuwać braki.
  • 8-10 wynik wysoki – Twoje poczucie koherencji jest silne. Odnajdujesz sens w życiu, wierzysz w siebie i radzisz sobie w trudnych sytuacjach.

Jeżeli w teście wyszło Ci, że Twoje poczucie koherencji jest niskie lub średnie, to nic straconego. Dobrą wiadomością jest to, że możesz zwiększyć jego poziom. W jaki sposób to zrobić?

Jak rozwijać poczucie koherencji?

Jak wzmocnić poczucie koherencji?

Skoro wiesz już, jak poczucie koherencji wpływa na nasze życie oraz jakim Ty odznaczasz się poczuciem koherencji, pora odpowiedzieć na najważniejsze pytanie – jak je zwiększyć?

Z badań Sagy i Antonowsky’ej4 wynika, że istotny wpływ na poziom poczucia koherencji w wieku dorosłym ma zrównoważenie obciążeń i wymagań w okresie dorastania. Mówiąc wprost, oznacza to, że jeżeli w okresie dorastania otrzymywaliśmy zadania, adekwatne do naszych umiejętności, dzięki którym byliśmy w stanie budować wiarę w siebie oraz pozytywne przekonania na temat własnego umiejscowienia w otoczeniu, poziom poczucia koherencji również wzrastał.

Ważnym czynnikiem rozwoju poczucia koherencji są też doświadczenia rodzinne. Jeżeli doświadczenia rodzinne wzmacniają nas, nasz poziom koherencji również wzrasta. Badania Frączka i Zwolińskiego5 wykazały, że bycie odrzuconym w dzieciństwie przez ojca, matkę lub obojga rodziców wpływa negatywnie na poczucie koherencji. Mocne strony rodziny, które warunkują jego rozwój u nastolatków to wzajemne zaufanie, szacunek, duma oraz lojalność. Wiemy również, że poczucie koherencji pomimo względnej stabilności może pogorszyć się w czasie, na przykład po emeryturze lub polepszyć się, na przykład na skutek psychoterapii.

Wynika z tego, że kluczowy w rozwoju poczucia koherencji jest okres dorastania. Co jednak jeśli mamy go już za sobą i zostało ono już ukształtowane?

Wiemy, z jakich obszarów składa się poczucie koherencji, a to kluczowe do podnoszenia jego siły. Poczucie zrozumiałości (przewidywalność i zrozumienie świata), poczucie zaradności (wiara w siebie) oraz poczucie sensowności (odnalezienie sensu w życiu) rozwijać możemy przez pozytywne doświadczenia. Budowa zdrowego poczucia własnej wartości oraz samooceny jest kluczowym czynnikiem, związanym z wysokim poczuciem koherencji.

Warto więc, abyśmy zadbali o rozwój pozytywnych przekonań oraz nauczyli się dostosowywać zadania do własnych możliwości, aby budować na tej podstawie poczucie skuteczności oraz umiejętność podążania za własną intuicją. Ważne jest także budowanie silnej sieci wsparcia społecznego, dzięki której będzie nam łatwiej radzić sobie w trudnych sytuacjach. Wtedy mamy pewność, że rozwijamy równolegle wszystkie trzy aspekty poczucia koherencji i już niebawem zaczniemy czerpać z nich siłę do radzenia sobie z trudnymi, losowymi sytuacjami życiowymi.

Podsumowanie

Poczucie koherencji jest subiektywnym odczuciem wiary w siebie i we własne położenie w świecie. Jego poziom ma znaczący wpływ na to, jak radzimy sobie ze stresem, jakie emocje przeżywamy oraz jak czujemy się ze sobą na co dzień.

Co jednak najważniejsze, można i warto je zwiększać, ponieważ otrzymujemy wtedy wsparcie w postaci wewnętrznej spójności i poczucia skuteczności. Jak określił to sam autor pojęcia socjolog Aaron Antonowsky, wysokie poczucie koherencji może stać się wtedy kluczem do własnego szczęścia.

  1. Heszen I., Sęk H., Psychologia Zdrowia, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, s. 76.
  2. Zwoliński M., Sense of Coherence (SOC) and coping styles in senior adolescent, Polish Psychological Bulletin, 1999, 30, 4, s. 291-293.
  3. Kaczmarek Ł., Związek między poczuciem koherencji a afektem pozytywnym i negatywnym w zależności od poziomu stresu, w: T. Pasikowski, H. Sęk (red.) Psychologia Zdrowia. Teoria, metodologia i empiria, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań 2006, s. 73-84.
  4. Sagy S., Antonowsky H., Factors related to development of sense of coherence (SOC) i adolescence. A retrospetive study, Psychological Bulletin, 1999, 30, s. 255-262.
  5. Frączek A., Zwoliński M., Some childhood predictors of the sense of coherence (SOC) in young adults. A follow-up study, Polish Psychological Bulletin, 1999, 30, s. 263-270.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *