Kim jest neurotyk?

Jestem neurotykiem.

Od tego osobistego wyznania zacznę niniejszy artykuł, ponieważ uważam, że być neurotykiem to nic złego. Zwykle postrzegamy neurotyzm jako negatywną cechę, która tylko utrudnia nam codzienne funkcjonowanie, jednak w dzisiejszym artykule pokażę Wam, że wcale tak nie musi być, a wysoki neurotyzm może także przynosić korzyści.

Czym jest neurotyzm? Kim jest neurotyk i jakie ma cechy osobowości? Jak funkcjonuje w relacjach? Jak kształtuje się rozwój neurotyka i w jaki sposób powinien pracować nad tą wyjątkową cechą osobowości?

Neurotyk – kto to jest?

Zanim opiszę, kim jest neurotyk, warto najpierw wyjaśnić, czym w ogóle jest sam neurotyzm.

Neurotyzm to pojęcie, które zostało użyte po raz pierwszy przez jednego z najwybitniejszych ekspertów psychologii osobowości, niemieckiego psychologa Hansa Eysencka w jego teorii temperamentu. Obecnie neurotyzm najbardziej znany jest, jako jedna z pięciu głównych cech osobowości (pozostałe cztery cechy to ekstrawersja, sumienność, ugodowość oraz otwartość na doświadczenia), czyli tak zwanej „Wielkiej Piątki”, jednego z najbardziej znanych i najlepiej przebadanych modeli cech osobowości.

Neurotyzm jest cechą osobowości, którą charakteryzuje skłonność do silnego niezrównoważenia emocjonalnego, wysokie ryzyko lęku, złości, przygnębienia, drażliwości oraz stanów nerwicowych i depresji1. Przeciwieństwem neurotyzmu zaś, jest stabilność i równowaga emocjonalna.

Osoba neurotyczna jest więc bardzo emocjonalna oraz wrażliwa na zmiany emocjonalne, szczególnie kiedy mówimy o emocjach „negatywnych”. Taka osoba jest zwykle bardzo podatna na stresujące sytuacje, a drobnemu kryzysowi potrafi nadać rangę ogromnej tragedii. Co za tym idzie, często trudno jest jej funkcjonować w społeczeństwie. Przez swoją niestabilność, może mieć także trudności w utrzymywaniu motywacji, co może skutkować trudnościami na przykład w realizacji postawionych sobie celów.

Badania wskazują, że neurotycy szybciej ulegają „wyczerpaniu emocjonalnemu”, w porównaniu do osób, które cechuje niski neurotyzm2, przez co istnieje ogromne ryzyko pojawienia się poczucia bezsilności i żalu do siebie, co naturalnie wpływa na samoocenę neurotyka. Stąd natomiast, krótka droga do rozwoju poważniejszych dysfunkcji, takich jak na przykład stany lękowe czy depresyjne, które są już poważnym zaburzeniem.

Neurotyzm może iść w parze także z introwertyzmem, który cechuje się kierowaniem uwagi do swojego wnętrza. Jeżeli podejrzewasz, że jesteś neurotykiem, który jest też introwertykiem, zapraszam Cię do mojego artykułu na ten temat.

Neurotyk – cechy osobowości neurotycznej

Neurotyczna osoba, aby nie przeżywać skrajnych stanów emocjonalnych, w okresie rozwoju osobowości wykształca wiele mechanizmów obronnych, które mają za zadanie pomóc jej radzić sobie z trudnymi emocjami. Neurotycy zazwyczaj są osobami, które posiadają niską samoocenę i niskie poczucie własnej wartości3, przez co często są wycofani i niepewni siebie, aby nie ryzykować doświadczeniem ewentualnej porażki i pojawienia się bólu psychicznego. Często także towarzyszą im negatywne przekonania na swój temat i na temat otoczenia, co również jest mechanizmem obronnym, mającym na celu utrzymać ich z daleka od ryzyka dodatkowego bólu. Dlatego neurotycy zwykle są osobami wycofanymi, których stylem radzenia sobie ze stresującymi sytuacjami jest raczej unikanie, aniżeli bezpośrednia konfrontacja.

Neurotyk kojarzony jest także ze skłonnościami do nadwrażliwości emocjonalnej, impulsywności oraz częstej, przesadnej nadinterpretacji sytuacji osobistych, które prowadzą do pogłębiania jego negatywnych stanów. Badania pokazują jednak, że neurotycy różnią się między sobą dosyć znacząco pod względem okazywania emocji. Niektórzy neurotycy faktycznie reagują częstymi, silnymi emocjami, nawet wobec „słabych zagrożeń”, natomiast są i tacy, którzy w obliczu znaczących trudności, reagują bardzo słabo emocjonalnie4. Być może powodem tego jest to, że każdy człowiek wykształca inny rodzaj reakcji emocjonalnych oraz przekonań, co uruchamia różne emocje. Należy pamiętać, że tak, jak człowiek człowiekowi nierówny, tak neurotyk nierówny neurotykowi i pomimo że dwoje ludzi przejawia tę samą cechę osobowości, to zwykle okazują ją w różnych sytuacjach i w różnym stopniu.

Warto zwrócić też uwagę, że przez to, iż neurotycy są tak silnie wrażliwi na negatywne emocje, to skutkiem ubocznym jest także znaczący wpływ tychże emocji na stan ich zdrowia psychicznego i fizycznego. Aktualna literatura naukowa wskazuje, że neurotyzm faktycznie sprzyja powstawaniu zaburzeń lękowych, depresji, a także chorób sercowo-naczyniowych i uzależnień, co istotnie wpływa na jakość i długość życia neurotyka5. Trudno więc nie pokusić się o stwierdzenie, że cechy neurotyczne są negatywne i bycie neurotykiem, nie jest raczej powodem do dumy. Czy, aby na pewno?

W psychologii istnieje pewna hipoteza, według której wysoki neurotyzm powiązany jest z kreatywnością, jednak badania wciąż pozostają w tej kwestii niejednoznaczne. Faktem jest jednak to, że wielu geniuszy w naszej historii było neurotykami.

Karol Darwin, twórca teorii ewolucji, wielokrotnie wspominał, że w chwilach silnego stresu cierpiał na ogromne problemy, związane z układem pokarmowym. Były one tak silne, że współcześni psychologowie podejrzewają, iż mogły być to nawet ataki paniki. Izaak Newton, twórca praw grawitacji, wielokrotnie doznawał epizodów depresji i załamań psychicznych. Winston Churchill, były premier Wielkiej Brytanii, uznawany za jednego z największych polityków w dziejach, doznawał chronicznej apatii, problemów z koncentracją, braku apetytu, a także miewał myśli samobójcze – jak wspomina jego żona, Clementine6.

Oczywiście, nie dowodzi to, że każdy neurotyk jest geniuszem, natomiast hipoteza, że neurotycy ciągle analizują problemy, co prowadzić może do większej kreatywności, wydaje się sensowna. Neurotyzm wynika w końcu z dużej wrażliwości emocjonalnej człowieka. To ta wrażliwość jest odpowiedzialna za popadanie w stany lękowe i depresyjne. To ta wrażliwość sprawia, że zaczyna zagłębiać się we własne emocje i poszukiwać rozwiązań. To ta wrażliwość sprawia, że może on w pewnym sensie „przerodzić” własne myśli i emocje w kreatywne rozwiązania, które będą służyć jemu i innym.

Wielu artystów, tak czułych i empatycznych, to osobowości neurotyczne. Dla nich, ich wyjątkowa wrażliwość, jest w pewnym sensie „materiałem” do pracy twórczej, dzięki któremu mogą tworzyć wspaniałe dzieła sztuki. Znalezienie kreatywnej pasji (niekoniecznie związanej ze sztuką) lub chociaż zainteresowania, którym neurotyk może się oddać, aby uzewnętrznić swoje emocje i myśli, często okazuje się dobrym sposobem odreagowania wrodzonej wysokiej wrażliwości.

Jak neurotyk zachowuje się w stresie?

Neurotyczne dziecko

Neurotyzm w dzieciństwie jest widoczny już bardzo wcześnie. Dzieci, u których kształtuje się neurotyczna osobowość, przejawiają podobne zachowania neurotyczne, jak osoba dorosła. Często są niepewne siebie, emocjonalne (płaczliwe, lękliwe) oraz odczuwają duże poczucie zagrożenia.

Na temat tego, jak rozwija się charakter neurotyczny, jest tyle teorii, ile teorii osobowości. Bez wątpienia duże znaczenie ma genetyka, a więc odziedziczenie wrażliwości emocjonalnej po rodzicach, jednak jak w przypadku innych cech osobowości, ogromne znaczenie ma także środowisko, które sprzyja aktywowaniu (bądź też nie) danej cechy osobowości.

Odnośnie neurotyzmu, zostało przeprowadzone pewne ciekawe badanie, w którym badano reakcje emocjonalne na sygnały kary i nagrody u neurotyków i ekstrawertyków. Badani otrzymywali od badaczy fałszywą informację zwrotną na temat własnego sukcesu lub porażki, a następnie sprawdzano ich nastrój na skali pomiaru. Okazało się, że ekstrawertycy (w porównaniu z introwertykami) silniej reagują pozytywnymi emocjami na sygnały nagrody, natomiast neurotycy (w porównaniu z osobami stabilnymi emocjonalnie), silniej reagują negatywnymi emocjami na sygnały kary7.

A więc być może istotne dla rozwoju osobowości neurotyka jest to, jak na etapie wczesnego dzieciństwa jest budowane jego poczucie własnej wartości, przy pomocy nagradzania i karania. Byłoby to spójne z faktem, że osobowości neurotycznej towarzyszy bezustanne poczucie zagrożenia połączone z ciągłym analizowaniem zdarzeń, niskie poczucie własnej wartości, a także wysoki poziom lęku.

Natomiast uwarunkowanie nagrodą i karą nie jest z pewnością jedynym środowiskowym warunkiem, służącym rozwinięciu neurotyzmu. Na pewno duże znaczenie mają też przeszłe doświadczenia, a w szczególności wczesnodziecięce traumy, o czym pisałem więcej w artykule na ten temat. Jak już wspomniałem, bardzo ważne (jeśli nie najważniejsze) są również predyspozycje genetyczne. Środowisko może sprzyjać jedynie uwidocznieniu pewnych cech, które już genetycznie są częścią naszej osobowości, natomiast nie jesteśmy w stanie stwierdzić z całą pewnością, jakie sytuacje i w jakim stopniu, wpłyną na rozwój neurotyzmu młodego człowieka.

Neurotyk w związku

Bliska relacja z neurotykiem może być bardzo trudna. Przez to, że osobowość neurotyczną zazwyczaj cechuje wysoki poziom lęku, niestabilność emocjonalna oraz niskie poczucie własnej wartości, to w relacji partnerskiej często także pojawiają się: zazdrość, zmienność uczuciowa, podejrzliwość, samolubność, a także lęk przed odrzuceniem.

Neurotycy często odczuwają rozpaczliwą potrzebę odwzajemnionej miłości. Uzależniają oni swoje poczucie własnej wartości od tego czynnika, w związku z czym, jeśli nie posiadają partnera, bądź partnerki, mogą czuć się zupełnie bezwartościowi. To pociąga za sobą ogromny lęk przed odrzuceniem. Jeśli neurotyk już kogoś znajdzie, robi wszystko, aby osoba ta go nie opuściła. Często prowadzi to do wręcz „chorobliwej” i bezpodstawnej podejrzliwości. Odpowiadają za to dysfunkcyjne mechanizmy obronne neurotyka, za pomocą których rozpaczliwie próbuje on utrzymać miłość przy sobie.

Niestabilność emocjonalna neurotyka, może być dużą porcją frustracji także dla jego partnera, który może postrzegać go, jako osobę „humorzastą”. Jeśli neurotyk nie będzie czuć całkowitego oddania ze strony partnera, może zareagować złością, co – jeśli doprowadzi do chęci rozstania się partnera – zmieni nastawienie neurotyka o sto osiemdziesiąt stopni i ponownie doprowadzi do rozpaczliwych prób zatrzymania go przy sobie. Szantaż emocjonalny, poniżanie lub „sceny rozpaczy”, mogą być jednymi z jego sposobów na zatrzymanie przy sobie drugiej osoby.

Dlatego też odważę się stwierdzić, że tylko samoświadomy, dojrzały emocjonalnie neurotyk, może być dobrym partnerem lub partnerką. Ważne, aby neurotyk bezustannie uczył się rozpoznawać i reagować na sytuacje, które w partnerskiej relacji generują lęk neurotyczny. Warto też, aby partner bądź partnerka, pomagali neurotykowi pokochać siebie i budować silne poczucie własnej wartości, na podstawie wzajemnego zaufania. Miłość z neurotykiem nie jest prosta, ale warta wysiłku włożonego w rozwój uczucia, ponieważ związek ze świadomym neurotykiem, może być niezwykle głęboki i silny. Dojrzały emocjonalnie neurotyk w związku jest niezwykle oddany, kochający, pełen czułości i dbający o bezustanne podtrzymanie wzajemnego uczucia.

Neurotyk - jak żyć w związku z neurotykiem?

Terapia neurotyka

Niestety, duża część neurotyków to osoby, które nie czują się ze sobą szczęśliwe. Na szczęście istnieją sposoby, które skutecznie pomagają radzić sobie z takim stanem rzeczy.

Klasyczną metodą jest psychoterapia indywidualna, która w mojej opinii jest jednym z podstawowych sposobów, o których powinien myśleć nieszczęśliwy neurotyk. Podczas psychoterapii ma on szansę przede wszystkim pogłębić własną samoświadomość oraz nauczyć się rozpoznawać własne – często nieskuteczne – mechanizmy obronne oraz schematy myślowo-emocjonalne. Neurotyk, aby być szczęśliwszym, powinien nauczyć się rozwoju inteligencji emocjonalnej, czyli umiejętności rozpoznawania emocji innych ludzi oraz własnych, a także radzenia sobie z nimi. Pozwoli mu to zminimalizować objawy neurotyczne oraz zbudować zdrowe mechanizmy radzenia sobie, które będą go wspierać, a nie pogłębiać jego lękowe i depresyjne stany.

Terapeuta pomoże także neurotykowi zbudować swoje poczucie własnej wartości w oparciu o własne zasoby, a nie o obecność innych ludzi. Nauczy neurotyka tego, co nawet nie przechodzi mu przez myśl – czyli doceniać siebie. W terapii warto skupić się na zmianie podstawowych przekonań na swój temat, które z reguły są negatywne i nauczyć się zdrowego optymizmu, nie tylko wobec siebie, ale także wobec otoczenia. Neurotycy często stosują nieskuteczny mechanizm obronny, jakim jest kreowanie „czarnych scenariuszy”, które w teorii mają obronić ich przed ewentualną porażką i bólem psychicznym, natomiast w efekcie powodują tylko zaburzenia neurotyczne, takie jak depresja, natrętne myślenie, napięcie oraz lęk.

Często ich życie toczy się w przeszłości lub przyszłości, byleby tylko uciec od bolesnej teraźniejszości. Terapia neurotyka powinna więc być skupiona na budowaniu silnych fundamentów w postaci budujących, zdrowych przekonań na swój temat i nauce umiejętności zdrowszego radzenia sobie z emocjami. Budowanie większej akceptacji i samoświadomości jest priorytetem dla neurotyka, który gotów jest włożyć wysiłek w poprawę swojego zdrowia psychicznego. Natomiast jeśli dojdzie do rozwoju poważniejszych zaburzeń, takich jak depresja lub zaburzenia lękowe – w tym fobie i nerwice – konieczna jest wizyta u lekarza psychiatry, aby rozważyć także leczenie farmakologiczne.

Co ważne, w przypadku neurotyzmu nie tylko zadbanie o zdrowie psychiczne jest priorytetem. Jak napisałem w poprzedniej części artykułu, neurotycy częściej zapadają na choroby psychosomatyczne i sercowo-naczyniowe, a także częściej wpadają w uzależnienia. Skoro neurotyk nie radzi sobie z emocjami, to bywa, że próbuje radzić sobie w jakikolwiek sposób, który przyniesie mu choć chwilową ulgę, na przykład stosując używki albo inne niezdrowe sposoby, redukujące napięcie. Dlatego dbanie nie tylko o zdrowie psychiczne, ale także fizyczne jest niezwykle ważne w życiu neurotyka.

Bardzo istotne w tej kwestii jest budowanie zdrowych nawyków i utrzymywanie w nich samodyscypliny. W pewnej ogromnej analizie badawczej z 2020 roku postanowiono sprawdzić, jak neurotyzm sprawdza się w połączeniu z taką cechą jak sumienność. Okazało się, że osoby z osobowością neurotyczną, rzadziej angażują się w zachowania prozdrowotne. Natomiast osoby, które cechuje wysoki neurotyzm i wysoka sumienność, rzadziej palą papierosy, rzadziej piją alkohol i częściej wykonują aktywność fizyczną8. Ma to oczywiście zbawienny wpływ na ich zdrowie fizyczne i psychiczne.

Dlatego uważam, że budowanie nawet małych, ale zdrowych nawyków, które z czasem zaczną procentować i przynosić długoterminowe korzyści, jest szczególne istotne dla osobowości neurotycznej. Jeżeli osoba, którą cechuje neurotyczny typ osobowości chce być szczęśliwa, zdrowa i względnie stabilna emocjonalnie, bezustanna praca nad własnymi zasobami, powinna stać się dla niej priorytetem.

Podsumowanie

Pytanie, które może nasuwać się po przeczytaniu takiego artykułu, to „czy warto być neurotykiem?”. Cóż, jako neurotyk nie zastanawiam się nad tym, bo nie mam żadnego wyboru 😉 Natomiast pomimo oczywistych trudności, z którymi mierzę się od dzieciństwa, nie żałuję, że cechuje mnie wysoki neurotyzm. Wręcz przeciwnie, jestem z tego powodu dumny.

Gdybym nie był neurotykiem, prawdopodobnie nie poświęciłbym tyle czasu na własny rozwój osobisty, bo nie miałbym po prostu takiej potrzeby. Dzięki mojemu neurotyzmowi zbudowałem poziom wglądu w siebie, inteligencji emocjonalnej, samodyscypliny, a także wielu innych umiejętności, których nie udałoby mi się rozbudować bez niego.

Oczywiście, nie jest tak, że wyeliminowałem wszystkie wady neurotyzmu, ponieważ nie jest to możliwe. Czasem dalej zmagam się z pogłębionym smutkiem albo lękiem. Dalej zdarza mi się czuć złość na siebie. Pewne moje mechanizmy, prawdopodobnie zostaną ze mną już na zawsze i doszedłem do poziomu, w którym akceptuję to w pełni. Nie czuję potrzeby zmiany swojej osobowości. Nie chodzi o to, aby zmienić się całkowicie, a o to, aby nauczyć się żyć z pewnymi swoimi cechami, które nie zawsze muszą być wadami, ponieważ możemy przekuć je w siłę napędową do zmiany i własnego rozwoju.

A neurotyzm, zdecydowanie nie musi być tylko wadą. Ogromna wrażliwość, empatia oraz umiejętność dostrzegania i analizowania zagrożeń, to cechy, których nie oddałbym za żadne skarby. Naprawdę, lubię swój neurotyzm.

A Ty?

  1. Leary M.R., Hoyle R.H., Handbook of individual differences in social behavior, New York: Guilford, 2009, s. 129‐46.
  2. Sosnowska J., De Fruyt F., Hofmans J., Relating Neuroticism to Emotional Exhaustion: A Dynamic Approach to Personality, Frontiers in Psychology, 2019.
  3. Amirazodi F., Amirazodi M., Personality traits and Self-esteem, Procedia: Social and Behavioral Scieces, 2011, 29, s. 713-716.
  4. Lahey. B.B., Public Health Significance of Neuroticism, Am Psychology, 2009, 64(4), s. 241-256.
  5. Ibidem.
  6. Pappas S., Why Creative Geniuses Are Often Neurotic?, LiveScience, 2015.
  7. Larsen R.J., Ketelaar T., Extraversion, neuroticism and susceptibility to positive and negative mood induction procedures, Personality and Individual Differences, 1989, 10(12), s. 1221-1228.
  8. Graham E.K. i in., Is Healthy Neuroticism Associated with Health Behaviors? A Coordinated Integrative Data Analysis, Collabra: Psychology, 2020, 6(1), s. 32.

Komentarze w “Neurotyk – Czym jest osobowość neurotyczna?

  1. darkus,

    Neurotyk często poszukuje swojej bezpiecznej przystani i czuje ogromną ulgę, kiedy odnajduje ją w sobie.

    Cieszę się, że piszesz w czasie przeszłym 🙂

    Dawid

  2. Myślałem, że neurotyzm jest czymś tylko złym. Często nie rozumiałem tej ucieczki do swojego świata w którym czułem się najlepiej a może chwilowo tylko bezpieczniej.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.